مسالک‌المحسنین

تصویری که کتاب از میهن ما در آن زمان ترسیم می‌کند چنین است: ویران‌سرایی درهم‌ریخته و آشفته که مردمی تیره‌روز از دهقان، کاسب، تاجر و مالک در آن زندگی می‌کنند و تمام آنان از جور حکام و مأموران حکومتی در فغانند. شهرها چون قبرستان و زباله‌دان و خلق، در زیر فشار حکومت استبدادی، کمترین تأمینی ندارند. از یک سو اجنبیان دایره را بر دولت و ملت تنگ کرده‌اند و از سوی دیگر مردم از جور استبداد به سرزمین اجنبی پناه می‌برند. در این ویران‌سرا هیچ نشانی از مظاهر تمدن، از بهداشت، از فرهنگ، راه و اقتصاد وجود ندارد؛ و مشتی کهنه‌فکر نیز با اسارت روح خلق، این اسارت تن و کثافت ظاهری را تکمیل کرده‌اند. در یک جمله: «ملت جاهل، و دایره‌ی حشر بری، رؤسا خائن و خودپسند، و دیانت معدوم، و صداقت موهوم.» و به راستی هم اصطلاح و کلامی نمی‌توان یافت که گویای راستین اوضاع کشور و ملت ما باشد. «علمای دنیا» باید جمع شوند و الفاظ جدیدی به جهل و ظلمت و نکبت و تنزل ملت وضع نمایند. اگر ما بنویسیم در ایران عدل مرده، می‌دانند که عاملان عدل مظلوم شده‌اند؛ اگر بگوییم آزادی مرده، بدیهی است مردمان آزاد اسیر شده‌اند؛ اما اگر بگوییم در ایران ذات حیات و نفس حرکت مرده، بفرمایید کدام حکیم و فیلسوف در آینده می‌داند و می‌فهمد که چهل کرور نفوس متنفس، با روح انسانی و احساس وجدانی، چگونه مدفون مقابر جهل می‌زیستند؟ خودشان را زنده پنداشتند؟! و فقط جسد ملیت ایشان، بدون اینکه ذره‌ای از حجم خود بکاهد، در جنب وجود تمدن کمتر از نقطه‌ای ذرّه‌بینی شده بود؟!