علم عقب‌ماندگی (عقب‌ماندگی علمی)

تاریخ بشر از نقطه نظر توسعه تنها و تنها یک نقطه عطف دارد: رنسانس. ساده‌ترین معنای توسعه رشد کمی و کیفی تولید و مصرف است. از این دیدگاه نرخ رشد سالیانه قبل از رنسانس گمان زده می‌شود که حداکثر متوسط برابر نرخ رشد جمعیت و کمتر از یک درصد سالیانه بوده است. فقط بعد از رنسانس بشر توانسته به نرخ‌های رشد سالیانه بیش از نرخ رشد جمعیت نائل آید و بعلاوه با ارتقای نرخ رشد جمعیت نرخ رشد کل را افزون کند. گرچه بشر قبل از رنسانس تحولات سترگی چون انقلاب کشاوری را به ثمر رسانده اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که طول عمر و تندرستی کشاورزان یکجانشین در مناطق اولیه تمدن کشاورزی میانرودان و اریحا که خاستگاه کشاورزی و یکجانشینی‌اند و آثار باستان‌شناسانه فراوانی دارندنسبت به همنوعان کوچ‌نشین و گله‌دار هم‌زمان خود بیشتر و بهترنبوده و کشاورزان اندام‌های نحیف‌تر و ضعیف‌تری داشته‌اند.